Alle hoofdsteden van Europa

Hoofdsteden van Europa: feiten en geopolitieke context

Europa heeft 45 hoofdsteden. De grootste is Moskou met 12,6 miljoen inwoners; de kleinste is Vaticaanstad, een onafhankelijke stadsstaat met slechts 825 permanente inwoners. Podgorica werd in 2006 de hoofdstad van het onafhankelijke Montenegro. Nicosia, de hoofdstad van Cyprus, is sinds 1974 verdeeld in een Grieks-Cypriotische en een Turks-Cypriotische zone door de VN-bufferzone, waarmee het de enige formeel verdeelde hoofdstad ter wereld is. Zwitserland heeft officieel geen hoofdstad: Bern is aangewezen als de bondsstad en huisvest de federale regering, maar is grondwettelijk niet erkend als hoofdstad. Verschillende Europese hoofdsteden zijn niet de meest bevolkte stad van hun land: Amsterdam is de constitutionele hoofdstad van Nederland, maar de regering en het parlement zijn gevestigd in Den Haag; Ankara is de hoofdstad van Turkije, terwijl Istanbul, met meer dan vier keer het inwoneraantal van Ankara, de grootste stad van het land is. De keuze voor Ankara als Turkse hoofdstad in 1923 was een bewuste politieke beslissing om het machtscentrum weg te halen van het kosmopolitische, Ottomaanse Istanbul.

Veelgestelde vragen

• Welke Europese hoofdsteden zijn niet de grootste stad van hun land, en hoe is dat historisch zo gegroeid?

  Meerdere Europese hoofdsteden zijn kleiner dan de grootste stad van hun land. Amsterdam is de constitutionele hoofdstad van Nederland, maar de regering en het parlement zetelen in Den Haag. In Turkije is Ankara de hoofdstad terwijl Istanbul bijna vijf keer zo groot is. Bern is de bondsstad van Zwitserland, hoewel Zürich aanzienlijk groter en economisch dominanter is. Deze situaties zijn het gevolg van historische en politieke compromissen, niet van bevolkingsomvang.

• Waarom koos Atatürk in 1923 Ankara als Turkse hoofdstad in plaats van het historische Istanbul?

  Atatürk koos Ankara omdat Istanbul sterk verbonden was met het Ottomaanse Rijk en politiek kwetsbaar was als kuststad die na de Eerste Wereldoorlog door geallieerde troepen was bezet. Ankara lag centraler op het Anatolisch plateau en was strategisch beter te verdedigen. De keuze was ook symbolisch: de nieuwe republiek verdiende een onbelaste hoofdstad die losstond van het oude imperiale verleden.

• Welke Europese hoofdsteden zijn tegelijk de zetel van een grote internationale organisatie?

  Brussel herbergt het NAVO-hoofdkwartier en de voornaamste EU-instellingen, waaronder de Europese Commissie en de Raad van de EU. Wenen is de thuisbasis van het Internationaal Atoomagentschap (IAEA) en de OPEC. Bern herbergt de Wereldpostunie, een van de oudste internationale organisaties ter wereld. Den Haag — de Nederlandse regeringszetel — herbergt het Internationaal Gerechtshof en het Internationaal Strafhof.

• Waarom is Nicosia de enige formeel verdeelde hoofdstad ter wereld?

  Nicosia werd in 1974 verdeeld nadat een Grieks-Cypriotische staatsgreep een Turkse militaire interventie uitlokte. Een VN-bufferzone, de zogeheten Groene Lijn, doorsnijdt de stad en scheidt het Grieks-Cypriotische zuiden van het Turks-Cypriotische noorden. Noord-Cyprus wordt internationaal alleen door Turkije erkend. In 2003 werden grensovergangen voor het eerst gedeeltelijk geopend voor voetgangers na bijna dertig jaar volledige scheiding.

• Welk Europees land heeft grondwettelijk geen officiële hoofdstad, en hoe functioneert het bestuur in de praktijk?

  Zwitserland heeft geen officieel aangewezen hoofdstad in zijn grondwet. Bern is aangewezen als Bundesstadt en herbergt het federale parlement, de federale raad en de meeste ministeries, maar heeft geen formele hoofdstadsstatus. De keuze voor Bern in 1848 was een deliberaat compromis: de stad lag geografisch centraal en was neutraal genoeg voor alle Zwitserse taalgemeenschappen.

• Hoe groot is het bevolkingsverschil tussen de meest en minst bevolkte Europese hoofdstad?

  Moskou is met circa 12,6 miljoen inwoners de meest bevolkte hoofdstad van Europa. Vaticaanstad telt slechts circa 825 permanente inwoners — de minst bevolkte soevereine hoofdstad ter wereld. Het verschil is een factor van meer dan 15.000, het meest extreme contrast tussen twee Europese hoofdsteden. Dit illustreert hoe de status van 'hoofdstad' niets zegt over de omvang van een stad.

• Waarom verplaatste Duitsland zijn hoofdstad van Bonn naar Berlijn na de hereniging?

  Bonn was in 1949 gekozen als bewust bescheiden tijdelijke hoofdstad van West-Duitsland, met de verwachting dat Berlijn op termijn deze rol zou hervatten. Na de val van de Berlijnse Muur en de hereniging in 1990 stemde de Bondsdag in 1991 nipt (338 tegen 320) voor terugkeer naar Berlijn. De fysieke verhuizing van parlement en ministeries werd voltooid in 1999.

• Hoe heeft Sint-Petersburg als vroegere Russische hoofdstad de relatie van Rusland met Europa gevormd?

  Peter de Grote stichtte Sint-Petersburg in 1703 als een westers georiënteerde 'venster op Europa', architecturaal gemodelleerd naar Amsterdam en Venetië. De stad was van 1712 tot 1918 de hoofdstad van het Russische Rijk. Na de Russische Revolutie verplaatste de bolsjewistische regering de hoofdstad terug naar Moskou. De stad heette achtereenvolgens Petrograd (1914–1924), Leningrad (1924–1991) en werd bij referendum hersteld naar Sint-Petersburg.

• Welke Europese hoofdstad heeft zijn naam het meest opvallend veranderd in de moderne geschiedenis?

  Sint-Petersburg is het meest spectaculaire voorbeeld: de stad heette Petrograd van 1914 tot 1924, Leningrad van 1924 tot 1991, en werd vervolgens bij referendum hernoemd naar Sint-Petersburg. Elke naamswijziging markeerde een politieke breuk. Kyiv, Chisinau en Tallinn zijn andere Europese hoofdsteden waarvan de naam onder wisselende bezetting of na onafhankelijkheid veranderde als blijk van een nieuwe politieke identiteit.

• Waarom fungeert Podgorica pas sinds 2006 als de officiële hoofdstad van een soevereine staat?

  Podgorica werd de hoofdstad van het onafhankelijke Montenegro nadat 55,5% van de bevolking zich in een referendum uitsprak voor onafhankelijkheid van de Statenbond Servië en Montenegro. Daarvóór was Podgorica al het administratieve centrum, maar formele onafhankelijkheid gaf de stad pas officiele soevereine hoofdstadsstatus. Montenegro was daarmee het eerste Europese land dat in de 21e eeuw volledig onafhankelijk werd via een democratisch referendum.

Andere continenten